Historia i zabytki
O zjawieniu się człowieka na Pogórzu Karpackim przed około 4000 lat p.n.e. świadczą kamienne siekierki z neolitu znalezione w Rożnowicach koło Biecza. Znalezienie brązowego miecza w dolinie rzeki Ropy i licznych przedmiotów brązowych w Dolinie Sandomierskiej oraz znalezienie monet rzymskich w Szymbarku i Bieczu dowodzą, że przez Puszczę Karpacką prowadził szlak handlowy z południa na północ od 1700 roku p.n.e. do 400 r.n.e. Znaleziony w Gorlicach miedziany fels arabski z IX wieku stanowi bezpośredni ślad pobytu tu kupców wschodnich a zarazem niezbity dowód, że przed Mieszkiem I na ziemiach polskich były w obiegu monety arabskie.
Południową granicę Polski Piastowskiej tworzyła Puszcza Karpacka. Na jej skraju znajdowała się tak zwana brona, utworzona z szeregu strażnic i grodów lub małych gródków. Były one w Bobowej, Jeżowie, Stróżnej, Stróżach, Gródku, Szymbarku, Gorlicach, Stróżówce, Bieczu. Po drewnianych strażnicach pozostały do dziś już tylko nazwy góra Zamkowa w Gorlicach i góra Zamczysko w Dominikowicach.
Dolinami rzek i przełęczami karpackimi przebiegały odwieczne szlaki kupieckie i jeszcze wcześniej wędrówki różnych plemion. Przy trzebieniu Puszczy Karpackiej i zasiedlaniu pustkowi wzdłuż rzeki Białej i Ropy odegrali rolę rody rycerskie i możnowładcy: Gryfici, Strzemieńczykowie, Odrowąże, Bogorie, Zadory oraz biskupi krakowscy i benedyktyni tynieccy a także urzędnicy książęcy i królewscy. Duży wpływ na zasiedlenie obecnego powiatu gorlickiego miały wpływ fale osadnictwa niemieckiego, rycerskiego, mieszczańskiego i chłopskiego od X do XIV wieku. Uregulowania osadnictwa na prawie magdeburskim i rozgraniczenia osad dokonał wielki organizator Kazimierz Wielki. W późniejszych wiekach do Puszczy Karpackiej przybywają od wschodu pasterze wołoscy i zakładają tam wsie.
Miejscowości gminy mają wiekowy rodowód sięgającą głęboko w historię Polski, a świadczą o tym istniejące zabytki. Z wczesnośredniowiecznym osadnictwem i systemem obronnym związana jest wieś Stróżówka. Źródła historyczne wymieniają niektóre miejscowości już w XIII wieku. Do najstarszych należą Zagórzany i Kwiatonowice założone przez benedyktynów z Tyńca, Szymbark, siedziba rodu Gładyszów herbu Gryf oraz Dominikowice założone przez Pieniążków herbu Odrowąż.
Rozwój przemysłowy gminy w XIX wieku związany był z odkryciem ropy naftowej zwanej olejem skalnym. Tu powstawały pierwsze szyby naftowe i destylarnie, będące zaczątkiem polskiego przemysłu naftowego. W 1852 r. w Kobylance książę Stanisław Jabłonowski rozpoczął destylację ropy naftowej i produkcję asfaltu. Odkrycie złóż ropy sprowadziło tu Ignacego Łukasiewicza. Archaiczny sprzęt wydobywczy, kiwony i trójnogi, zobaczyć można na eksploatowanych jeszcze polach naftowych w Kobylance i Dominikowicach. Bezpośrednią poprzedniczką przemysłu naftowego była fabryka asfaltu w Kobylance produkująca na cele budowlane. Właściciel – książę Stanisław Jabłonowski pobierał surowiec z Siar. Była ona reklamowana w prasie, zabezpieczona od strony prawnej – górniczej. Bazowała na ropie wydobywczej ze studzien kopanych w Siarach przez zawodowych górników ze Śląska. W sprawozdaniach z 1853 r. czytamy: „...Stanisław Jabłonowski uzyskuje z ropy czarnej płyn uprzednio oczyszczony, który pali się czystym, pięknym płomieniem, wypalając się doszczętnie”. Jabłonowski w trakcie produkcji asfaltu, otrzymał medium podobne do nafty, nadające się do oświetlania. Wzrost zapotrzebowania na produkty naftowe spowodował powstawanie licznych kopalni m.in. w Dominikowicach, Kobylance, Lipinkach, Krygu, Libuszy, Sękowej. W 1883 r. uruchomiono rafinerię „Glimar” w Gliniku Mariampolskim.
W 1854 r. w Gorlicach po raz pierwszy na świecie zapalono uliczną lampę naftową skonstruowaną przez Ignacego Łukasiewicza.
Ropa naftowa pozostawiła na Ziemi Gorlickiej trwałe ślady w malarstwie, literaturze, pomnikach i obeliskach. A także w nazwach: miejscowości – Ropa, Ropica Polska, rzek – rzeka Ropa, szkół – Zespół Szkół im. Ignacego Łukasiewicza w Kobylance, nazwisk - Smołkowicz, Smoła.
Wiele eksponatów, dokumentów i pamiątek dotyczących historii nafty, oglądać można w prywatnym Muzeum Przemysłu Naftowego i Etnografii Państwa Anny i Tadeusza Pabisów w Libuszy.
Bitwa pod Gorlicami
2 maja 1915 r. rozegrała się pod Gorlicami jedna z największych bitew I wojny światowej określana mianem Operacji gorlickiej. Tu miały miejsce najdłuższe i najbardziej zacięte walki na froncie wschodnim. Świadectwem stoczonych bojów są liczne, wkomponowane w naturalny pejzaż cmentarze wojenne. Miejsca te, pieczołowicie restaurowane, zasługują na szczególną pamięć i szacunek wędrowców przemierzających Szlak cmentarzy wojennych z I wojny światowej. Na terenie gminy Gorlice położonych jest 12 cmentarzy - w Stróżówce, Szymbarku, Kobylance, Ropicy Polskiej, Zagórzanach.
cmentarz w Stróżówce cmentarz w Kobylance
Zapraszamy do odwiedzenia miejscowości gminy Gorlice oraz zobaczenia zabytków i ciekawych obiektów turystycznych:
U podnóża Magury Małastowskiej położona jest wieś Bielanka, założona w XV w. na prawie wołoskim, z dobrymi punktami widokowymi. W miejscowości, w znacznej części zamieszkałej przez Łemków, zachowały się stare chyże – chaty łemkowskie. Kulturę łemkowską obrazują zbiory zachowane w prywatnym muzeum łemkowskim.
We wsi znajduje się drewniana cerkiew pw. Opieki Bogurodzicy z XVIII-wiecznym ikonostasem i XVII-wiecznymi ikonami w babińcu. Ikonostas to ściana z ikonami, oddzielająca środkową część świątyni od ołtarza. W centralnym miejscu znajduje się dwuskrzydłowa Brama Królewska (Carskie Wrota). Cerkiew jest typowym przykładem zachodniołemkowskiego budownictwa sakralnego: trójdzielna – z trzema kopułami, o konstrukcji zrębowej, pokryta gontem. Obecnie służy katolikom obrządku rzymskokatolickiego, greckokatolickiego i prawosławnym.
Mieszkańcy Bielanki od dawna interesowali się wyciekami ropy, którą zbierali w potokach. Z nagromadzonej ropy produkowali smary do oliwienia osi u wozów, części wirujących w młynach i tartakach wodnych. Do II wojny światowej znana była z produkcji dziegciu. To produkt suchej destylacji różnych rodzajów drewna, głównie brzozy, sosny, buka w ziemnych dołach, zwanych „meleszami”. Dziegieć stosowany był w medycynie ludowej do robienia syropów i maści na choroby skórne. Wytwarzaną w tym procesie produkcji mazią smarowano osie wozów i elementy młynów, tartaków. Produkty te roznoszono po wsiach lub wożono wozami maziarskimi do odległych zakątków Rzeczpospolitej, a także na Słowację, Węgry, Ukrainę.
Malowniczo położona jest wieś Bystra, w dolinie potoku Bystrzanka, lokowana przez Kazimierza Wielkiego na tzw. surowym korzeniu w 1369 roku. Znajduje się tu murowany dwór rodziny Groblewskich, obecnie siedziba Zespołu Szkół Agrobiznesu. Przy dworze zabytkowy zespół parkowy z przełomu XIX/XX wieku z gatunkami drzew: klon, jawor, lipa, jesion. Wieś posiada ciekawe miejsca widokowe na panoramę Pogórza i Beskidu Niskiego.
Przy drodze do Nowego Sącza, w odległości 6 km od Gorlic leży duża i piękna miejscowość Szymbark. Wieś malowniczo położona na brzegu doliny Ropy, w najbliższej okolicy kilku wysokich, urokliwych szczytów górskich. Na północy Maślana Góra (753 m npm.), na południu, za rzeką Ropą, Bartnia Góra (629 m npm.) i Miejska Góra (634 m npm.).
Piękna Góra – tak z języka niemieckiego tłumaczona jest nazwa osady. W 1359 r. król Kazimierz Wielki nadał Janowi Gładyszowi rozległe włości w dorzeczu Ropy z prawem zakładania wsi i miast na prawie niemieckim. W obrębie posiadłości Gładyszów znalazł się również Szymbark, który stał się centrum włości tzw. „państwa Gładyszów” (Dominum Ropae). Na wysokiej i stromej skarpie nad rzeką Ropą, w połowie XVI stulecia, wybudowali oni okazały dwór obronny, w stylu późnogotyckim. Z czasem siedzibę rodową Gładyszów przebudowano w stylu renesansowym. Dwór zbudowany na rzucie prostokąta z czterema basztami alkierzowymi na narożach, ozdobiony attyką, należy do najpiękniejszych budowli renesansu. Z trzech stron był broniony przez fosę i strzelnice. Między XV a XVIII wiekiem Szymbark miał prawa miejskie.
W Szymbarku istnieją cztery dwory powstałe po podziale miejscowości w wyniku spadku na cztery folwarki. Pierwszy, drewniany, znajduje się w centrum wsi i pełni rolę Muzeum z ekspozycją pamiątek dworskich. Drugi dwór, murowany – na Łegach, mieści siedzibę szkoły specjalnej. Trzeci - drewniany dworek rodziny Groblewskich z parkiem dworskim z okazami lip i magnolii w przysiółku Szymbark Bystrzyca. Obecnie znajduje się w nim Stacja Badawcza Instytutu Geografii PAN. Czwarty, drewniany znajduje się przy głównej drodze, blisko skrzyżowania z drogą na Bielankę.
Miłośników kultury ludowej z pewnością zainteresuje Muzeum Regionalne "Gryf" w Szymbarku, eksponujące ciekawe zabytki sztuki ludowej, lampy naftowe, ikony oraz znajdujący się obok dworu Ośrodek Budownictwa Ludowego - skansen Pogórzan. Zgromadzono w nim obiekty dawnej wsi pogórzańskiej, jak chałupy, kuźnię, wiatraki, olejarnię, stodoły i oborę z częściowym ich wyposażeniem. Skansen włączony jest do Małopolskiego Szlaku Techniki.
W pobliżu skansenu, warto zobaczyć modrzewiowy kościółek pod wezwaniem świętego Wojciecha z 1782 roku. Jak głosi legenda został on wybudowany w miejscu, gdzie zatrzymał się biskup Wojciech w drodze z Węgier do Gniezna. Kościółek jednonawowy z trzema ołtarzami, o podmurówce z kamienia. Styl wnętrza późnobarokowym.
W ołtarzu głównym krucyfiks i obraz św. Wojciecha. W lewym ołtarzu bocznym m.in. barokowy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XVII-XVIII w. W kościele drewniana chrzcielnica, ambona o charakterze barokowym i konfesjonały z XIX w.
W Szymbarku, w przysiółku Wólka, obejrzeć można cerkiew pw. Narodzenia Bogurodzicy z 1790 roku. Zbudowana została w konstrukcji zrębowej, pobita jest gontami i pokryta blachą. Wieżę z pozorną izbicą wzniesioną w konstrukcji słupowo-ramowej, wieńczy cebulasty hełm ze ślepą latarnią. Cerkiew jest dwudzielna. Nad frontową częścią korpusu świątyni nadbudowana została wieża. Wewnątrz barokowy ołtarz, ikonostas i ołtarze boczne z XIX wieku. Początkowo unicka, obecnie kościół rzymskokatolicki.
Zabytkowy, drewniany kościółek, cerkiew i skansen należą do „Szlaku Architektury Drewnianej”.
Na północny zachód od wsi Szymbark piętrzy się lesisty masyw Maślanej Góry (753 m npm.) z bliżej położonym rezerwatem przyrody "Jelenią Górą" - zajmującym obszar 12,97 ha. Podziwiać tu można las jaworowy i rzadką, chronioną w kraju paproć - języcznik zwyczajny. Rosną tu drzewa mające ponad 150 lat. Z góry roztacza się wspaniała panorama Beskidu Niskiego, z jego najwyższym szczytem Lackową (997 m n.p.m.). Inną jeszcze atrakcją Szymbarku jest osuwiskowe jezioro "Beskidzkie Morskie Oko", położone na południowym stoku Jeleniej Góry.
Wzdłuż drogi do Szymbarku ciągnie się wieś Ropica Polska. Założona w XIII w. na prawie niemieckim. W miejscowym kościele parafialnym eksponowana jest godna uwagi turystów, wysoko ceniona przez historyków sztuki, rzeźba figuralna z poł. XIX w. p.n. "Grupa Chrystusa Ukrzyżowanego pomiędzy łotrami", z drewna polichromowanego.
Na pięknym wzniesieniu, z którego roztacza się piękna panorama regionu, wybudowano podświetlany nocą, Krzyż Milenijny.
Przy głównej drodze znajduje się kamienna figura św. Barbary – patronki górników – naftowców. Świadczy to o pomyślnym rozwoju przemysłu naftowego w Ropicy Polskiej. W 1874 r. powstała tu jedna z pierwszych kopalni ropy naftowej. Przy granicy z Gorlicami, w okolicy wzniesienia Magdalena istniały kopalnie ropy naftowej, z których wydobywano znaczne ilości ropy naftowej i gazu. Ze wzgórza Magdalena i położonej niedaleko Łysej Góry zwanej Zamczyskiem roztacza się wspaniały górski widok na miasto Gorlice, Beskid Niski i Pogórze Karpackie.
W Ropicy Polskiej, na wzniesieniu za szkołą znajduje się cmentarz wojskowy z I wojny światowej nr 86.
Z odpustów, pielgrzymek i figurek słynie sanktuarium Pana Jezusa Ukrzyżowanego we wsi Kobylanka. Ten murowany późnobarokowy, z XVIII stulecia kościół jest liczne odwiedzany przez wiernych z powodu - uznanego za cudowny - obrazu Jezusa Kobylańskiego. Obraz podarował ówczesnemu właścicielowi miejscowości Janowi Wielopolskiemu, posłowi w Watykanie, papież Innocenty XI.
Kobylanka godna jest odwiedzenia przez turystów nie tylko jako "perła budownictwa sakralnego", ale miejsce historyczne bowiem tutaj w czasie konfederacji barskiej istniał obóz wojskowy oraz spotykali się przywódcy konfederacji w osobach Józefa Bierzyńskiego i Kazimierza Pułaskiego.
W 1852 r. w Kobylance książę Stanisław Jabłonowski rozpoczął destylację ropy naftowej i produkcję asfaltu. Archaiczny sprzęt wydobywczy, kiwony i trójnogi, zobaczyć można na eksploatowanych jeszcze polach naftowych w Kobylance.
Pamiątkami, które pozostały po rodzinie Jabłonowskich są: kaplica dworska w stylu neogotyckim ufundowana przez Marię z hr. Wielopolskich oraz figury kamienne - św. Floriana, św. Nepomucena i św. Jana usytuowane przy rozstajach dróg. Na tablicach wyryte są herby „Stary Koń”. Kaplica pełni rolę elementu centralnego założonego obok niej cmentarza z I wojny światowej nr 99. Na południe od niej, w grupie dębów znajduje się cmentarz wojskowy z I wojny światowej nr 100.
Na południe od Kobylanki położona jest wieś Dominikowice. Miejscowość rozrzucona na falistej wyżynie u podnóża Łysuli (555 m npm.), z rozległym kompleksem leśnym i pięknymi punktami widokowymi . Jedna z najstarszych w rejonie gorlickim. Jak świadczy dokument księcia Bolesława Wstydliwego, Dominikowice istniały już w 1279 r., stanowiąc własność Dominika Pieniążka. W XIX w. odkryto tu złoża ropy naftowej. Powstały kopalnie a na polach wyrósł las szybów.
Na uwagę zasługuje również zespół pałacowo – parkowy w Zagórzanach. Wybudowany w stylu neogotyckim, w latach 1835-1839 według projektu włoskiego architekta Franciszka Marii Lanciego na zlecenie Tadeusza Skrzyńskiego, imituje budowlę obronną. Pałac był niegdyś jedną z najokazalszych i najpiękniejszych budowli w okolicy. Wokół zasadzono park krajobrazowy w stylu angielskim. Zdobiły go rzadkie południowe drzewa. Była też oranżeria pełna egzotycznych kwiatów, ptaszarnia oraz małpiarnia. Stanowił on rezydencję Aleksandra Skrzyńskiego, ministra spraw zagranicznych oraz krótko premiera II Rzeczypospolitej. Bywali tutaj Wincenty Pol i Artur Grottger.
Na północ od pałacu znajduje się rodzinne mauzoleum Skrzyńskich i Sobańskich w kształcie piramidy. W jej szczycie potężny krzyż z Jezusem Ukrzyżowanym.
W miejscowości znajduje się cmentarz wojskowy z I wojny światowej nr 125 oraz murowany kościół z 1816 roku w stylu klasycystycznym, ufundowany przez Marię Wielopolską. We wnętrzu wczesnobarokowy ołtarz z XVII wieku.
Piękna, nastrojowości terenom gminy Gorlice przydają dworki oraz liczne kapliczki, figury i krzyże przydrożne.
Historia najnowsza
Gmina Gorlice jako gmina powstała z dniem 1 stycznia 1973 r. uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie, na podstawie zmiany ustawy o radach narodowych z 1958 r. Uchwaliła ona: „w powiecie gorlickim, województwie rzeszowskim tworzy się następujące gminy:(…) gminę Gorlice z siedzibą gminnej rady narodowej w Gorlicach, w skład nowo utworzonej gminy wchodzą obszary sołectw: Bystra, Dominikowice, Klęczany, Kobylanka, Kwiatonowice, Ropica Dolna, Sokół, Stróżówka, Szymbark, Zagórzany”. Od 1 czerwca 1975 r., po reformie administracyjnej kraju do gminy Gorlice włączono sołectwa: Ropa, Bielanka, Moszczenica, Staszkówka. Sołectwo Sokół włączono w obręb miasta. W 1982 r. odłączono Staszkówkę i Moszczenicę, gdzie utworzono nową gminę. Ostatnie zmiany miały miejsce w 1 lipca 1991 r., po wyłączeniu sołectwa Ropa, które utworzyło nową gminę. Dzisiaj gmina Gorlice składa się z 10 miejscowości.
Źródło: A. Piecuch "Gorlicka ósemka" Wydawnictwo Fundacja s.c., 2005
T. Pabis "Półtora wieku temu", Libusza 2002
J. Michalak "Gorlice, Biecz i okolice", Wydawnictwo "Roksana", Krosno 1995
zdjęcia Grzegorz Skowronek
